Η σχέση του Ανθρώπου με τα ζώα

Το παρακάτω κείμενο είναι ένα κεφάλαιο από το νέο υπό έκδοση βιβλίο μου "Οι πλάνες της Ηθικής"

Κρεατοφαγία

Το πολύπλοκο θέμα της κρεατοφαγίας είναι ένα ηθικό πρόβλημα που αφορά την σχέση του ανθρώπου με τα ζώα. Η κρεατοφαγία έχει τις ρίζες της στο βαθύ εξελικτικό παρελθόν του ανθρώπου. Καλό είναι λοιπόν να πάρουμε την ιστορία από την αρχή.

Πριν την ανάπτυξη του IQ στον άνθρωπο, ο πρόγονός μας-ζώο ήταν ένας κρίκος της αλυσίδας της φύσης που ετρέφετο συλλέγοντας την τροφή του. Αυτή ήταν κυρίως φυτική. Η ανακάλυψη και η τεχνητή χρησιμοποίηση της φωτιάς χρονολογείται πολύ πριν την ανάπτυξη του νεοφλοιού (λογική, IQ) στον άνθρωπο, περίπου 1.000.000 χρόνια πριν ίσως και περισσότερο. Για την αρχή της ανάπτυξης της  λογικής η χρονολόγηση είναι 200.000-500.000 χρόνια πριν. Οι χρονολογήσεις αυτές όσο και να ανατραπούν μελλοντικά, δείχνουν ότι προηγήθηκε η ανακάλυψη της φωτιάς από την δημιουργία του ευφυούς εγκεφάλου. Ο συνδυασμός, συλλεγόμενες τροφές και φωτιά, έδωσε στον άνθρωπο ένα τεράστιο συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με τα άλλα ζώα. Μαγείρεψε την τροφή του. Έψησε στη φωτιά τα πρώτα κυνήγια του. Το μαγείρεμα της τροφής αφορούσε και φυτικές τροφές και ζωικές. Ιδίως όμως διευκόλυνε την πέψη των  ζωικών τροφών διότι ο πρόγονός μας δεν ήταν ωμοφάγο σαρκοφάγο ζώο. Στο σημείο αυτό ο πρωτόγονος άνθρωπος είχε αναπτύξει ένα λεπτότατο στρώμα νεοφλοιού στον εγκέφαλό του που αφορούσε μόνο το μαγείρεμα και  που δεν προμήνυε τίποτα για την μετέπειτα εξέλιξή του.

Σύμφωνα με έρευνες που έχουν γίνει τις τελευταίες δεκαετίες[1] η ενέργεια που καταναλώνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος για να λειτουργεί είναι το 25% της ενεργείας που προσλαμβάνει από τις τροφές, την στιγμή κατά την οποία όλος ο εγκέφαλος αποτελεί μόνο το 2% του βάρους του σώματος. Αυτό δεν συμβαίνει στα ζώα. Τί συνέβη λοιπόν και προέκυψε αυτή η τεράστια διαφορά από τα ζώα; Με το μαγείρεμα συμπεριέλαβε και το κυνήγι στην διατροφή του. Επίσης αύξησε τα είδη που μπορούσε να καταναλώσει. Από την στιγμή που ο άνθρωπος μαγείρεψε την τροφή του, αφενός απέκτησε ένα γεύμα υψηλής διατροφικής αξίας, αφετέρου διευκόλυνε το πεπτικό του σύστημα να απορροφήσει γρήγορα αυτήν την τροφή. Από την στιγμή που έγινε αυτό, του έφταναν ένα ή το πολύ δύο γεύματα την ημέρα και είχε όλο τον χρόνο να σκεφθεί τις επόμενες εφευρέσεις του. Ο πρωτόγονος εγκέφαλος είχε αρκετή ενέργεια και αρκετό χρόνο σκέψης για να αναπτυχθεί. Αν δεν μαγείρευε την τροφή του ήταν υποχρεωμένος όλη την μέρα να ψάχνει για κατάλληλη τροφή, χωρίς να δίδεται η ευκαιρία στον εγκέφαλο να σκεφθεί τίποτε άλλο και να αναπτυχθεί. Το μαγείρεμα της τροφής έβαλε τον άνθρωπο σε ένα θετικό κύκλο ανατροφοδότησης. Μαγείρεμα-καλή τροφή-ενέργεια και στο σώμα και στον εγκέφαλο-νέες εφευρέσεις-καλύτερη και περισσότερη τροφή-νέα αύξηση του νεοφλοιού κοκ. Μετά από αυτά δεν άργησε να έρθει και η ανακάλυψη του τόξου, του τροχού και άλλων λίθινων εργαλείων. Πριν 15.000 χρόνια έγινε η δεύτερη γερή ώθηση ανάπτυξης της λογικής του. Άρχισε να καλλιεργεί την τροφή του. Ήταν η αρχή της Γεωργικής επανάστασης. Παράλληλα όμως γινόταν και η κτηνοτροφική επανάσταση. Ο άνθρωπος εκτός του ότι  θήρευε ολοένα και καλύτερα, άρχισε να έχει και κοπάδια ζώων για εκτροφή. Η υψηλή διατροφική αξία του κρέατος δεν πρέπει να παραγνωριστεί στις πρώιμες αυτές εποχές δηλαδή από την ανακάλυψη της φωτιάς μέχρι την Γεωργική επανάσταση. Η παράλληλη φυτοφαγία και κρεατοφαγία στον άνθρωπο συνεχίστηκε με μεγάλη ανεξαρτοποίηση από την συλλογή καρπών και το κυνήγι. Μάλιστα η Γεωργική και Κτηνοτροφική επανάσταση σηματοδότησε για πρώτη φορά το περίσσευμα τροφής. Για πρώτη φορά ο άνθρωπος όχι μόνο χόρτασε αλλά έφτιαξε και αποθήκες. Νέος λοιπόν ελεύθερος χρόνος για να πειραματιστεί με την φωτιά. Πρώτα ανακαλύφθηκε ο χαλκός που λιώνει σε χαμηλότερη θερμοκρασία και μετά ο σίδηρος. Η μεταλλουργία του χαλκού, ορείχαλκου και σιδήρου (4.000-600 π.Χ.), του έδωσε νέα εργαλεία καλλιέργειας, κτηνοτροφίας αλλά και εργαλεία πιο αποδοτικού κυνηγιού και ψαρέματος. Στο σημείο αυτό άρχισε ένας ταχύτατος θετικός κύκλος που πλέον τον έχει καταγράψει και η ιστορία. Η φυτοφαγία και κρεατοφαγία συνεχίστηκε μέχρι την αρχή της βιομηχανικής επανάστασης 200 χρόνια πριν. Πρέπει όμως να συνειδητοποιήσουμε ότι η βιομηχανική επανάσταση δεν ήταν μόνο παραγωγή αυτοκινήτων και τεχνολογικών αγαθών. Επηρεάστηκαν όλοι οι τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και φυσικά έγινε και νέα κτηνοτροφική επανάσταση. Σήμερα ο άνθρωπος έχει αναπτύξει στον εγκέφαλό του ένα τεράστιο τμήμα που λέγεται νεοφλοιός, μέσω του οποίου έχει ήδη στην διάθεσή του φυτικές τροφές υψηλής διατροφικής αξίας για να συντηρήσει τον αδηφάγο σε ενέργεια εγκέφαλό του.

Χορτοφαγία

Τίθεται λοιπόν μέγα το ερώτημα: τις χρειάζεται σήμερα τις ζωικές τροφές; Όπως θα δούμε μάλλον όχι. Τις ζωικές τροφές τις ευχαριστούμε γιατί συνέβαλαν στο παρελθόν στην διατροφή του ανθρώπου και στην ανάπτυξη του IQ, αλλά σήμερα δεν τις έχουμε ανάγκη. Δεύτερο ερώτημα: μήπως οι ζωικές τροφές είναι επιζήμιες στην υγεία του;

Το πρώτο ερώτημα απαντάται εύκολα. Εκατομμύρια χορτοφάγοι σε όλο τον κόσμο δεν έχουν πάθει τίποτα. Αντιθέτως μάλιστα. Είναι υγιέστεροι κατά μέσον όρο από τους κρεατοφάγους.

 Μια σκληροπυρηνική κατηγορία μέσα στους χορτοφάγους είναι οι ωμοφάγοι. Αυτοί απομιμούνται τον άνθρωπο πριν ανακαλύψει την φωτιά και το μαγείρεμα. Αν και είναι μια μικρή μειοψηφία μέσα στους χορτοφάγους ούτε κι’ αυτοί φαίνεται να έχουν προβλήματα. Τούτο διότι το μαγείρεμα είναι καλό και κακό μαζί. Στα καλά μπορούμε να βάλουμε την θερμική αποστείρωση και την πιο εύπεπτη τροφή που παράγει. Σαν μειονέκτημα μπορούμε να πούμε ότι διασπά ωφέλιμες ουσίες για τον οργανισμό, κάνοντας το φαγητό πιο φτωχό. Οι ωμοφάγοι μπορεί να κινδυνεύουν περισσότερο από τα μικρόβια αλλά απολαμβάνουν πιο ισορροπημένο φαγητό από τους χορτοφάγους. Όσον αφορά τα μικρόβια των τροφών δεν πρέπει να ξεχνάμε και το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου. Ένα ανοσοποιητικό σύστημα σε αδράνεια λόγω αποστειρωμένου περιβάλλοντος δεν είναι ό,τι το καλύτερο. Άλλωστε τα εμβόλια στα μικρά παιδιά αυτό τον σκοπό έχουν, να διεγείρουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Πέραν αυτής της ακραίας κατηγορίας των ωμοφάγων το ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι οι χορτοφάγοι δεν έχουν άδικο.

Το δεύτερο ερώτημα, αν η κρεατοφαγία είναι επιζήμια στον οργανισμό, έχει απαντηθεί από δεκάδες στατιστικές μελέτες. Μία ισχυρή ένδειξη του τι συμβαίνει στον οργανισμό ενός ζώου αν του αλλάξεις απότομα την διατροφή που έχει συνηθήσει εδώ και εκατομμύρια χρόνια, είναι η νόσος των τρελλών αγελάδων. Στον άνθρωπο, επειδή η κρεατοφαγία έγινε σταδιακά και σε μικρή κλίμακα από την εφεύρεση της φωτιάς μέχρι πριν 200 χρόνια, δεν είχε παρατηρηθεί κάποια έντονη ασθένεια. Σήμερα με την απότομη αύξηση της κατανάλωσης κρέατος αρχίζουν να φαίνονται και τα προβλήματα.

Πρόσφατα υπήρξε έντονη αμφισβήτηση της κτηνοτροφίας εξεταζόμενη και από δύο άλλες σκοπιές, αυτήν του ενεργειακού της κύκλου και ισοζυγίου καθώς και της μόλυνσης του περιβάλλοντος. Οι τόνοι ζωωτροφών που χρειάζεται ένα ζώο για να δώσει μια νόστιμη μπουκιά πρέπει να συγκριθούν με αντίστοιχους τόνους φυτικής τροφής που μπορούν να χορτάσουν πολλαπλάσιο πληθυσμό ανθρώπων. Σημαντικό δε ποσοστό μεθανίου και διοξειδίου του άνθρακος απελευθερώνεται από τα ζώα επιβαρύνοντας το φαινόμενο θερμοκηπίου. Άλλες μελέτες για το γάλα καταρρίπτουν καθημερινά τους μύθους με τους οποίους έχουμε ανατραφεί. Δυστυχώς πολλές τέτοιες μελέτες, θάβονται για το καλό των οικονομικών συμφερόντων.

Η ψαροφαγία

Σε αντίθεση με την κρεατοφαγία, η ψαροφαγία είναι πιο αποδεκτή για τον ανθρώπινο οργανισμό και μάλιστα σύμφωνα με σχετικά πρόσφατες έρευνες αρκετά υγιεινή. Τα Ω3 λιπαρά των ψαριών είναι ωφέλιμα. Αυτό κατά την γνώμη μου οφείλεται στο γεγονός ότι σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, όλα τα ζωικά είδη της ξηράς και του αέρα προήλθαν πριν εκατομμύρια χρόνια από το γεμάτο ζωή υγρό στοιχείο της θάλασσας. Η βαθιά γραμμένη αυτή πληροφορία στο DNA του ανθρώπου, κάνει την τροφή αυτή απόλυτα συμβατή. Η διατροφή και άλλων ζώων της ξηράς και του αέρα με ψάρια είναι επίσης απολύτως συμβατή. Βεβαίως από αυτό δεν έπεται ότι πρέπει να επιτεθούμε στην θάλασσα και να την καταληστεύσουμε, πράγμα που έχει ήδη συμβεί. Τα ηθικά προβλήματα της κατανάλωσης ζώων της θάλασσας είναι ακριβώς τα ίδια με αυτά της ξηράς και του αέρα.

Δύο είδη κτηνοτροφίας

Διακρίνουμε δύο είδη εκτροφής ζώων για ανθρώπινη κατανάλωση. Η συντριπτική πλειοψηφία των ζώων εκτρέφονται στα γνωστά κλουβιά υπό άθλιες συνθήκες. Η μειοψηφία εκτρέφεται ελεύθερα υπό ιδανικές συνθήκες. Το ηθικό ερώτημα δεν τίθεται για την πρώτη κατηγορία που είναι προφανώς απάνθρωπη. Νοήμονα ζώα όπως οι χοίροι, βασανίζονται για να αποτελέσουν μια νόστιμη μπουκιά στον άνθρωπο. Το ερώτημα αφορά κυρίως την δεύτερη κατηγορία των ζώων που ζουν μια ευτυχισμένη ζωή και έχουν ένα ανώδυνο θάνατο. Τίθεται το ερώτημα αν σ’ αυτή την περίπτωση οι χοίροι ελευθέρας βοσκής θα πρέπει να είναι ευγνώμονες που μας αρέσει το μπέικον…

Δεν θα μπορούσαμε να περιγράψουμε αυτό το ηθικό πρόβλημα καλύτερα από τον Ben Dupre στο βιβλίο του "50 διλήμματα Ηθικής":

«Πρέπει οι χοίροι να είναι ευγνώμονες για το μπέικον;

Τι γίνεται όμως με τα ζώα τα οποία κρατούνται για παραγωγή κρέατος (μια μικρή μειονότητα βεβαίως), των οποίων οι συνθήκες κράτησης είναι σχετικά ανθρώπινες; Θα ήταν εύλογο να υποθέσουμε ότι τέτοια ζώα, με δεδομένη την ελευθερία που έχουν να μετακινούνται και να συμπεριφέρονται όπως επιλέγουν, διάγουν γενικά ευχάριστη ζωή. Εφόσον η σφαγή τους είναι τόσο απρόβλεπτη όσο και ανώδυνη, υπάρχει κάποια αντίρρηση στο να τρώμε το κρέας τους; Πράγματι, αυτά τα ζώα δεν θα υπήρχαν καθόλου αν δεν υπήρχε η αξία της σάρκας τους, δηλαδή το γεγονός ότι εκτρέφονται ειδικά για την παραγωγή κρέατος. Μπορούμε λοιπόν να αναρωτηθούμε μήπως αυτό είναι καλό για τα ζώα, αφού η προτίμησή μας για κατανάλωση κρέατος, τους δίνει την ευκαιρία να ζήσουν ευτυχισμένα (αν και σε συνθήκες περιορισμού);

Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν πιθανώς ότι το να έχει κάποιος μια σύντομη ευτυχισμένη ζωή είναι καλύτερο από το να μη ζει καθόλου. Πολλοί από εμάς βέβαια καταλήγουν να ζουν τέτοιες ζωές, συνήθως χωρίς να το γνωρίζουν εκ των προτέρων. Αυτό φαίνεται να είναι λίγο ως πολύ η κατάσταση των ζώων που ζουν σε συνθήκες ελευθέρας βοσκής. Όμως το αν ο αν ο τερματισμός της ζωής τους επέρχεται σκόπιμα, τότε τα πράγματα διαφέρουν. Θα μπορούσαμε δηλαδή να σκεφθούμε ότι παρόλο που μια κοπελίτσα δολοφονήθηκε σε νεαρή ηλικία, εμείς πρέπει να αγαλλιάσουμε επειδή το κορίτσι είχε ζήσει μια ευτυχισμένη ζωή πριν φονευθεί; Θα μπορούσαμε αντίθετα να υποστηρίξουμε ότι αν και η κοπέλα είχε ζήσει καλά, η ζωή της τελείωσε άσχημα και πολύ σύντομα. Ή ότι ο τρόπος θανάτου ήταν λάθος, εν μέρει επειδή η προηγούμενη ευτυχία της δεν μπόρεσε να συνεχιστεί. Με παρόμοιο τρόπο, τα συμφέροντα ενός ζώου ελευθέρας βοσκής (ιδιαίτερα το συμφέρον του να συνεχίσει να ζει μια ικανοποιητική ζωή), θα υποστούν βλάβη και θα τερματιστούν με την δολοφονία του. Μπορεί το ζώο να μην είχε υπάρξει καν αν δεν υπήρχε η προτίμησή μας για το κρέας του, αλλά το ότι το δημιουργούμε δεν μας δίνει το δικαίωμα να το σκοτώσουμε. Οι άνθρωποι επιλέγουμε να φέρνουμε παιδιά στον κόσμο, αλλά δεν έχουμε το δικαίωμα να αλλάζουμε γνώμη και να μην τα θέλουμε εκ των υστέρων, αφού ήδη τα γεννήσαμε».

Όπως είπαμε και στο Κεφάλαιο «Πηγές της Ηθικής», ο άνθρωπος με την παντοδυναμία που απέκτησε με το IQ, μετακόμισε από ενδιάμεσος κρίκος της αλυσίδας της φύσης στον τελευταίο. Πριν 500.000 χρόνια, σαν ενδιάμεσος κρίκος κυνηγούσε και έτρωγε ζώα μαγειρεύοντάς τα. Μέχρι την Γεωργική Επανάσταση, 15.000 χρόνια πριν, τα είχε ανάγκη γιατί πείναγε. Με την Γεωργική Επανάσταση χόρτασε κάνοντας την κρεατοφαγία περιττή. Παρόλα αυτά συνέχισε την κατανάλωση με κάποιο μέτρο βέβαια. Εδώ και 200 χρόνια ξέφυγε και από το μέτρο. Σήμερα ο άνθρωπος σαν τελευταίος κρίκος της αλυσίδας της φύσης πρέπει να σεβαστεί τα ζώα. Άλλωστε δεν τα έχει ανάγκη για να τραφεί. Συνεπώς πλην της παραπάνω «κτηνοτροφίας της ευτυχίας» και της «κτηνοτροφίας της δυστυχίας» θα πρέπει να προσθέσουμε και τους κυνηγούς. Ο άνθρωπος τότε κυνηγούσε από ανάγκη. Σήμερα κυνηγάει από απληστία και άλλα ψυχολογικά αίτια. Το κυνήγι των αγρίων ζώων είναι εντελώς απαράδεκτο. Η πρόσφατη δημιουργία πάρκων εκτροφής θηραμάτων για θήρευση, δεν έχει καμία διαφορά από την κτηνοτροφία των ζώων ελευθέρας βοσκής.

Τα ζώα για ερευνητικούς σκοπούς

Πριν 150 χρόνια ο Δαρβίνος διαπίστωσε ότι αποτελούμε συνέχεια των ζώων χωρίς να υπάρχει βασική ποιοτική διαφορά με τα άλλα ζώα. Υπάρχει μόνο ποσοτική διαφορά και μόνο στο IQ. Το παράδοξο με την έρευνα είναι ότι έχει ένα «άγιο» σκοπό και τα μέσα που χρησιμοποιεί (τα πειραματόζωα), τα βασανίζει. Στην ουσία αυτό το ηθικό πρόβλημα ανάγεται σε προηγούμενο κεφάλαιο όπου αναρωτηθήκαμε αν ο σκοπός αγιάζει τα μέσα. Το δεύτερο παράδοξο είναι ότι τα χρήσιμα ζώα είναι τα πιο συγγενικά στον άνθρωπο. Αυτά τα ζώα έχουν τα ίδια συναισθήματα με τον άνθρωπο,  διαθέτουν δε και κάποιο μικρό IQ. Είναι ηθικό να βασανίζουμε τους συγγενείς μας;

Ευτυχώς σ’ αυτό το ηθικό δίλημμα υπήρξε κάποια ευαισθησία. Το 1964 βγήκε ο πρώτος νόμος για την μεταχείριση των ζώων σε ερευνητικούς σκοπούς στην Αμερική. Το 1986 ακολούθησε η Αγγλία. Οι δικές μας παρατηρήσεις σ’ αυτό το θέμα είναι δύο,

  • Η έρευνα γίνεται για καθόλα ηθικούς σκοπούς που είναι όχι μόνο η καταπολέμηση ασθενειών στον άνθρωπο αλλά και για ασθένειες στα ίδια τα ζώα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και τα κτηνιατρικά φάρμακα από αυτήν την έρευνα βγήκαν. Η έρευνα πάνω σε ζώα είναι αναγκαίο κακό. Μάλιστα, όπως θα δούμε και στα επόμενα, η ηθική περιλαμβάνει και άλλα αναγκαία κακά.
  • Η αναλογία βασανισμένων ζώων στην κτηνοτροφία και στην έρευνα είναι συντριπτική. Τα ερευνητικά ζώα είναι σταγόνα στον Ωκεανό. Θα είμαστε πολύ υποκριτές αν κατηγορούμε την Επιστήμη και δεν θίγουμε το μεγάλο ηθικό πρόβλημα της κτηνοτροφίας. Η μεν Επιστήμη προσφέρει στον άνθρωπο η δε κτηνοτροφία δισεκατομμυρίων ζώων μένει στο απυρόβλητο διότι αν κλονισθεί μπορεί να προκαλέσει όχι μόνο μία αλλά δέκα οικονομικές κρίσεις.

Παρόλους όμως τους «άγιους» σκοπούς της Επιστήμης ο σεβασμός στα ερευνητικά πειραματόζωα πρέπει να υπάρχει. Γι’ αυτό δημιουργήθηκαν και οι παραπάνω νόμοι προστασίας τους.

«Τα πειράματα στα ζώα μπορεί να μας επιτρέψουν να ζήσουμε περισσότερο και να έχουμε καλύτερη υγεία, αλλά η ανθρωπότητα δεν εξαρτάται εντέλει ούτε από την μακροζωία ούτε και από την «απελευθέρωση» από τις ασθένειες. Ο σεβασμός τον οποίο επιδεικνύουμε προς τα άλλα πλάσματα είναι ένδειξη της μεγαλοψυχίας μας ως είδους, η οποία δυστυχώς μειώνεται αναπόφευκτα όταν οι πράξεις μας δείχνουν το αντίθετο, δηλαδή ότι δεν δίνουμε την πρέπουσα αξία στη ζωή τους» Ben Dupre.

Διχασμένες προσωπικότητες

Η παράλογη φιλία και η παράλογη εχθρότητα με τα ζώα χαρακτηρίζει σήμερα την πλειοψηφία των ανθρώπων.

Για την παράλογη φιλία με τα ζώα θα ακολουθήσει νέο άρθρο.

Αυτό το τεράστιο δίπολο, αυτός ο διχασμός της προσωπικότητας του μέσου ανθρώπου, δείχνει σε όλο το πλάτος και το βάθος την έλλειψη ηθικής παιδείας της εποχής μας. Το πιο θαυμαστό παράδειγμα αυτού του δίπολου είναι «ο καλύτερος φίλος του ανθρώπου», ο σκύλος. Σε πάρα πολλές χώρες ο σκύλος κοιμάται συχνά στην κρεββατοκάμαρα, ανάμεσα από το ζευγάρι. Σε άλλες της ανατολικής Ασίας είναι το καλύτερο έδεσμα. Μέχρι και φεστιβάλ γίνονται στην Κίνα με ψητά σκυλάκια. Ο πιο εύστοχος όμως διχασμός κρύβεται στην πληθώρα των ζωόφιλων που τρώνε το κρέας κάποιου άλλου ζώου…

 Σήμερα, με την πληθυσμιακή έκρηξη, ο άνθρωπος πρέπει να κατασκευάσει γκέτο και να μπει ο ίδιος μέσα, για να μην ενοχλεί την φύση. Τα γκέτο αυτά μπορούμε να τα ονομάσουμε Ανθρωπολογικούς Κήπους, κάτι αντίστοιχο των ζωολογικών κήπων που υπάρχουν σήμερα. Διότι και στους υπέροχους ζωολογικούς κήπους που διατηρούμε και πολλαπλασιάζουμε τα υπό εξαφάνιση είδη, κρύβονται νέα ηθικά διλήμματα. Δεν θα τα εξετάσουμε, τα προαναφερθέντα είναι ήδη αρκετά

 

[1]

https://www.ted.com/talks/suzana_herculano_houzel_what_is_so_special_about_the_human_brain?language=el#

BLOG COMMENTS POWERED BY DISQUS
X

Right Click

No right click